Niedźwiedź na leśnej ścieżce

W polskich lasach żyją dziś zarówno niedźwiedzie brunatne, jak i wilki. Zazwyczaj unikają ludzi, jednak wiosną rośnie szansa na przypadkowe spotkanie. Dla bezpieczeństwa warto wiedzieć, jak zapobiegać takim sytuacjom i jak zareagować, kiedy do nich dojdzie. Poniższe wskazówki powstają na podstawie zaleceń Lasów Państwowych, Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska, Tatrzańskiego Parku Narodowego, WWF oraz specjalistycznych organizacji zajmujących się ochroną.

Dlaczego spotkania są częstsze wiosną?

Wiosną drapieżniki zaczynają intensywne poszukiwania pokarmu po zimowej przerwie. Leśnicy zwracają uwagę, że niedźwiedzie w Bieszczadach po zimie bywają rozdrażnione; szczególnie niebezpieczne są samice z młodymi. W styczniu i lutym w gawrach rodzą się małe niedźwiedzie, które po wiosennym roztopie wychodzą na pierwsze spacery. Wejście między samicę a jej młode może sprowokować atak. Wiosna to także czas, kiedy wiele szlaków górskich bywa zamkniętych ze względu na aktywność niedźwiedzi; przed wyjściem należy sprawdzić komunikaty i unikać miejsc oznaczonych tablicami ostrzegawczymi.
Wilki wiosną wychowują szczenięta. Czynne miejsca rozrodowe są prawnie chronione, a w promieniu 500 m obowiązuje zakaz wstępu od 1 kwietnia do 31 sierpnia. Samice wybierają nory lub zagłębienia pod powalonymi drzewami; każda ingerencja może zmusić rodzinę do przenoszenia młodych, co osłabia szczenięta. Dlatego wolno poruszać się jedynie wyznaczonymi szlakami i nie wchodzić w gęste zarośla, młodniki czy uprawy, gdzie mogą znajdować się nory.

Prewencja: jak ograniczyć ryzyko spotkania

Najlepszym sposobem na uniknięcie konfrontacji jest zachowanie ostrożności i poszanowanie dzikich zwierząt:

Trzymaj się wyznaczonych szlaków i unikaj wędrówek po zmroku. Niedźwiedzie unikają grup ludzi, szczególnie głośno rozmawiających. Nie wolno wchodzić w gęste zarośla, młodniki i uprawy, gdzie zwierzęta mogą ukrywać młode.
Zwracaj uwagę na tablice ostrzegawcze i komunikaty o zamkniętych szlakach. Wiosną wiele ścieżek bywa wyłączonych z ruchu z powodu aktywności niedźwiedzi. Sprawdź informacje Lasów Państwowych przed wyjazdem.
Nie dokarmiaj drapieżników i nie zostawiaj resztek jedzenia. Wilków nie wolno karmić; nawet wychudzone zwierzęta powinny zachować naturalny lęk przed ludźmi. Resztki jedzenia, niezabezpieczone kompostowniki i pozostawione w terenie śmieci zwabiają drapieżniki. Samice niedźwiedzi mogą zbliżać się do terenów zamieszkałych w poszukiwaniu łatwego żeru.
Utrzymuj psy na smyczy. W parkach narodowych obowiązuje zakaz wprowadzania psów na większość szlaków. Biegające psy mogą sprowokować drapieżniki lub ściągnąć je do właściciela.
Przechowuj odpadki w zamkniętych pojemnikach. Wilki i niedźwiedzie wyczuwają pożywienie z dużej odległości; resztki jedzenia pozostawione w koszach na parkingach leśnych czy na biwakach przyciągają je. W pobliżu domostw przechowuj odpady w szczelnych pojemnikach i nie zostawiaj karmy dla psów lub kotów na zewnątrz.

Co robić, gdy spotkasz niedźwiedzia

Zachowaj spokój, nie panikuj i nie uciekaj. W przypadku spotkania niedźwiedzia należy cicho i spokojnie oddalić się w przeciwnym kierunku; nie wolno biec, bo drapieżnik może potraktować człowieka jak zdobycz. Tatrzański Park Narodowy podkreśla, że trzeba odejść wolno i nie wykonywać gwałtownych ruchów.
Nie podchodź i nie patrz w oczy. Niedźwiedź może odebrać patrzenie mu prosto w oczy jako sygnał agresji. Zachowuj dystans; gdy zobaczysz zwierzę z daleka, spokojnie zmień trasę.
Mów spokojnie i unikaj krzyku. W przeciwieństwie do wilków niedźwiedzie mogą odebrać krzyk jako prowokację; zachowaj ciszę i daj zwierzęciu możliwość ucieczki. Nie wchodź na drzewo – niedźwiedź robi to lepiej.
Jeśli niedźwiedź zbliża się, odwróć jego uwagę. Można położyć przed sobą plecak lub kurtkę, aby zwierzę zainteresowało się przedmiotem. Gov.pl radzi, aby w razie bezpośredniego ataku położyć przed sobą jakiś przedmiot, jak plecak czy kurtka.
W razie ataku połóż się i chroń głowę. Jeżeli niedźwiedź nie przerywa ataku, połóż się na brzuchu lub w pozycji embrionalnej, podkurcz nogi i osłaniaj rękami szyję oraz głowę. Rzecznik RDLP w Krośnie wyjaśnia, że leżącego człowieka zwierzę zazwyczaj zostawia w spokoju; w najgorszym razie może jedynie podrapać.
Szczególnie uważaj na młode. Spotkanie z małym niedźwiadkiem oznacza, że matka jest w pobliżu. Nie wolno stawać między samicą a jej potomstwem. Należy wycofać się bardzo ostrożnie; samica broniąca młodych jest szczególnie niebezpieczna.

Co robić, gdy spotkasz wilka

1. Pamiętaj, że większość wilków boi się ludzi. Stowarzyszenie dla Natury „Wilk” podkreśla, że spotkania z wilkami z reguły nie stanowią zagrożenia; zwierzęta same odchodzą, gdy zorientują się, że widzą człowieka.
2. Oceń dystans. Jeśli wilk jest daleko, obserwuje cię z lasu lub z drogi, nie musisz podejmować żadnych działań – idź dalej, zachowując spokój. Problem zaczyna się, gdy drapieżnik podchodzi bliżej niż 30 metrów lub przygląda się zbyt długo.
3. Stań w miejscu, podnieś ręce i machaj. Rozpostarcie rąk zwiększa sylwetkę i rozprzestrzenia ludzki zapach; machanie jest dodatkowym sygnałem. Można również klaskać, by zwierzę dostrzegło ruch.
4. Mów ostrym tonem lub gwizdaj. Głośny, stanowczy krzyk lub gwizd informuje wilka, że ma do czynienia z człowiekiem i że jego obecność jest niepożądana. Dźwięki mechaniczne (np. silnik samochodu) robią mniejsze wrażenie, więc najlepiej użyć głosu.
5. Rzucaj przedmiotami, jeśli to konieczne. Gdy zwierzę nie reaguje i zaczyna podchodzić, rzuć w jego kierunku grudę ziemi, szyszkę lub patyk. Celem jest zaskoczyć je i zmusić do ucieczki, nie zranienie.
6. Powoli wycofaj się. Zachowuj wzrok na wilku i cofaj się spokojnie tyłem; przyspiesz dopiero, kiedy masz pewność, że drapieżnik jest daleko. Unikaj gwałtownych ruchów i nigdy nie uciekaj biegiem – może to wzbudzić instynkt pogoni.
7. Zabezpiecz psa i zgłoś zdarzenie. Upewnij się, że pies jest na smyczy; wolno biegający pies może stać się celem drapieżnika. Po spotkaniu warto zrobić zdjęcie lub zanotować lokalizację i powiadomić właściwą Regionalną Dyrekcję Ochrony Środowiska.

Dlaczego wiosenne spotkania są szczególnie niebezpieczne?

Niedźwiedzie są wybudzone i głodne. W okresie przedwiosennym ich hibernacja jest przerywana, a zasoby pokarmowe są ograniczone. Leśnicy ostrzegają, że przebudzone drapieżniki mogą być groźne dla ludzi. Ciepłe dni i szybkie topnienie śniegu powodują, że zwierzęta wcześniej opuszczają gawry, szukając jedzenia.
Samice niedźwiedzi chronią młode. Na przełomie stycznia i lutego rodzą się niedźwiadki, które wiosną wychodzą z gawr na pierwsze spacery. Wejście między matkę a jej młode może skutkować atakiem. Dlatego wiosną należy zachować szczególną czujność i nie zbliżać się do małych misiów.
Wilki wychowują szczenięta. Od kwietnia do sierpnia strefy wokół wilczych nor są objęte ochroną; wejście w takie miejsce jest zabronione. Płoszenie wilków zmusza je do przenoszenia młodych i naraża je na stres, a wolno biegający pies może wyrządzić szczeniętom krzywdę lub sam stać się ofiarą. Unikaj zejścia ze szlaków i nie montuj fotopułapek bez zgody RDOŚ.

Podsumowanie
Szanse na spotkanie niedźwiedzia lub wilka w polskim lesie są niewielkie, lecz wiosną zwiększają się, bo drapieżniki są aktywne i wychowują potomstwo. Najważniejsze zasady to: zachować spokój, nie dokarmiać dzikich zwierząt, nie wchodzić w gęste zarośla i poruszać się po wyznaczonych szlakach. W przypadku bezpośredniego spotkania z niedźwiedziem należy spokojnie się wycofać, nie patrzeć w oczy i w razie ataku chronić głowę, natomiast przy spotkaniu z wilkiem – zrobić się większym i głośnym, ewentualnie rzucać przedmioty, aby go odstraszyć. Wiosną szczególna ostrożność jest konieczna ze względu na młode i rozdrażnienie po zimowej przerwie. Świadome zachowanie i poszanowanie dzikiej przyrody pomagają uniknąć niebezpiecznych konfrontacji oraz chronią nasze drapieżniki, które są ważną częścią polskiej natury.